การวางผังโรงงาน (Factory Layout) หัวใจของการลงทุนที่นักลงทุนมักมองข้าม
เวลาพูดถึงการลงทุนสร้างโรงงานสักหลัง คนส่วนใหญ่มักโฟกัสไปที่ราคาต่อตารางเมตร ค่าโครงสร้างเหล็ก หรือระยะเวลาก่อสร้างเป็นอันดับแรก แต่สิ่งที่ส่งผลต่อกำไรขาดทุนในระยะยาวมากกว่านั้นกลับเป็นเรื่องที่เกิดขึ้นบนกระดาษตั้งแต่ก่อนลงเสาเข็มด้วยซ้ำ นั่นคือ การวางผังโรงงาน หรือ factory layout เพราะผังที่วางไว้ในวันนี้จะกำหนดว่าอีก 10-20 ปีข้างหน้า สินค้าของคุณจะเดินทางจากวัตถุดิบไปถึงรถขนส่งด้วยระยะทางเท่าไร ใช้คนกี่คน และเสียเวลาไปกับการเดินย้อนไปมาวันละกี่ชั่วโมง บทความนี้จะพาไปดูว่าผังโรงงานที่ดีควรคิดจากอะไร และนักลงทุนควรตั้งคำถามอะไรกับผู้รับเหมาก่อนเซ็นสัญญา
ทำไมผังโรงงานถึงเป็นการตัดสินใจที่ "แพงที่สุด" ในโครงการ
ความน่ากลัวของผังโรงงานคือมันเป็นต้นทุนที่มองไม่เห็นในงบประมาณก่อสร้าง แต่จะทยอยเก็บเงินคุณไปเรื่อย ๆ ทุกวันตลอดอายุการใช้งาน และเมื่อรู้ตัวว่าผิด การแก้ไขก็แทบเป็นไปไม่ได้แล้ว ลองมาดูกันว่าผังที่คิดไม่รอบคอบสร้างปัญหาอะไรบ้าง
ต้นทุนแฝงที่เกิดจากผังที่ไม่ได้คิดมาดี
จากงานวิจัยด้านวิศวกรรมอุตสาหการหลายชิ้นในไทยพบรูปแบบปัญหาที่ซ้ำกันอย่างน่าสนใจ นั่นคือโรงงานที่มีการไหลของวัสดุซับซ้อน พื้นที่จำกัด และวางตำแหน่งแผนกไม่เหมาะสม จะเกิดคอขวดในสายการผลิต เสียเวลาไปกับการขนย้ายเกินความจำเป็น และมีความเสี่ยงต่ออุบัติเหตุในโรงงานสูงขึ้นตามไปด้วย ที่น่าสนใจกว่านั้นคือเมื่อมีการปรับผังใหม่ให้เหมาะสม บางกรณีสามารถลดเวลาการผลิตและต้นทุนแรงงานลงได้ถึงราว 14% ลองคิดเล่น ๆ ว่าถ้าโรงงานของคุณมีต้นทุนแรงงานปีละ 20 ล้านบาท ตัวเลข 14% นั้นคือเงินเกือบ 3 ล้านบาทต่อปี ที่หายไปเพราะผังที่วางไว้ผิดตั้งแต่ต้น
ผังที่ดีคือผังที่วัสดุ "ไหลไปทางเดียว"
หลักการพื้นฐานที่สุดของ factory layout ที่ดีคือการทำให้วัตถุดิบเดินทางเป็นเส้นตรงหรือใกล้เคียงเส้นตรงมากที่สุด จากจุดรับวัตถุดิบ เข้าสู่กระบวนการผลิตทีละขั้น ไปสู่พื้นที่ QC บรรจุ จัดเก็บ และออกไปยังจุดส่งสินค้า โดยไม่ต้องวนกลับมาที่เดิม ยิ่งเส้นทางของวัสดุตัดกันไปมามากเท่าไร โอกาสเกิดของเสีย ของหาย และอุบัติเหตุจากการเฉี่ยวชนของรถโฟล์คลิฟท์ก็ยิ่งสูงขึ้นเท่านั้น นอกจากนี้ผังที่ดียังต้องคำนึงถึงเส้นทางของ "คน" แยกจากเส้นทางของ "ของ" ด้วย เพื่อความปลอดภัยและเพื่อให้ผ่านมาตรฐานการตรวจประเมินจากลูกค้ารายใหญ่ได้ง่ายขึ้น
รูปแบบการวางผังโรงงานที่ใช้งานจริงในภาคอุตสาหกรรม
ไม่มีผังแบบไหนที่ดีที่สุดสำหรับทุกธุรกิจ ทุกอย่างขึ้นอยู่กับลักษณะสินค้า ปริมาณการผลิต และความหลากหลายของออเดอร์ โดยทั่วไปแล้วรูปแบบที่ใช้กันมีอยู่ไม่กี่แบบหลัก ๆ ดังนี้
ผังตามกระบวนการผลิต (Process Layout)
ผังแบบนี้จะจัดกลุ่มเครื่องจักรประเภทเดียวกันไว้ด้วยกัน เช่น รวมเครื่องกลึงไว้โซนหนึ่ง เครื่องเชื่อมไว้อีกโซนหนึ่ง เหมาะกับโรงงานที่รับงานหลากหลาย ผลิตทีละไม่มาก และสินค้าแต่ละชิ้นมีขั้นตอนไม่เหมือนกัน ข้อดีคือยืดหยุ่นสูงและใช้เครื่องจักรได้คุ้ม แต่ข้อเสียคือวัสดุต้องเดินทางไกลระหว่างโซน
ผังตามสายผลิตภัณฑ์ (Product Layout)
ผังแบบนี้เรียงเครื่องจักรตามลำดับขั้นตอนการผลิตของสินค้าแต่ละตัว เหมาะกับโรงงานที่ผลิตสินค้าไม่กี่รุ่นแต่ผลิตจำนวนมาก เช่น อาหาร เครื่องดื่ม หรือชิ้นส่วนยานยนต์ ข้อดีคือวัสดุเดินทางสั้นมากและควบคุมคุณภาพง่าย แต่แลกมาด้วยความยืดหยุ่นที่น้อยลง หากต้องเปลี่ยนไลน์ผลิตในอนาคต
ผังแบบผสม (Combination Layout)
ในทางปฏิบัติ โรงงานส่วนใหญ่ในไทยลงเอยด้วยผังแบบผสม คือใช้ product layout กับไลน์หลักที่ผลิตประจำ และกันพื้นที่บางส่วนไว้เป็น process layout สำหรับงานพิเศษหรืองานซ่อม แนวทางนี้มักให้ผลลัพธ์ที่สมดุลที่สุดระหว่างประสิทธิภาพและความยืดหยุ่น ซึ่งสอดคล้องกับผลการศึกษาเปรียบเทียบผังหลายรูปแบบที่พบว่าผังแบบผสมมักให้ผลดีกว่าทางเลือกอื่น
กฎหมายและการเผื่ออนาคต สองเรื่องที่ต้องถามตั้งแต่วันแรก
หลายโครงการวางผังเสร็จสวยงาม แต่มาสะดุดตอนยื่นขออนุญาต หรือไปติดปัญหาตอนจะขยายในอีกห้าปีข้างหน้า เรื่องเหล่านี้ป้องกันได้ถ้าคิดไว้ตั้งแต่ต้น
ข้อกำหนดทางกฎหมายที่ต้องเช็กก่อนวาดผัง
การวางผังโรงงาน ไม่ใช่แค่เรื่องประสิทธิภาพการผลิต แต่ต้องสอดคล้องกับกฎหมายผังเมือง พ.ร.บ. โรงงานอุตสาหกรรม ข้อกำหนดเรื่องระยะร่นจากแนวเขตที่ดิน อัตราส่วนพื้นที่อาคารต่อพื้นที่ดิน ระบบบำบัดน้ำเสีย และการป้องกันอัคคีภัย การที่ทำเลนั้นตั้งอยู่ในเขตสีอะไรตามผังเมือง มีผลโดยตรงว่าคุณจะสร้างโรงงานประเภทไหนได้บ้าง การตรวจสอบเรื่องนี้ให้จบก่อนออกแบบ จะช่วยประหยัดทั้งเวลาและค่าแก้แบบได้มหาศาล
เผื่อพื้นที่ขยายไว้ตั้งแต่เฟสแรก
สำหรับนักลงทุนและนักธุรกิจที่มองอสังหาริมทรัพย์เป็นสินทรัพย์ระยะยาว ควรให้ผู้ออกแบบวางผังเผื่อการขยายไว้ตั้งแต่ต้น เช่น กำหนดทิศทางที่จะต่อเติมอาคารเพิ่มได้โดยไม่ต้องรื้อของเดิม วางตำแหน่งระบบไฟฟ้าและระบบน้ำให้รองรับกำลังผลิตที่มากกว่าวันนี้ และเว้นพื้นที่จอดรถบรรทุกให้พอกับปริมาณขนส่งในอนาคต การลงทุนเพิ่มเล็กน้อยในวันนี้ ช่วยให้เฟสสองถูกลงได้หลายเท่าตัว
เลือกทีมที่ออกแบบผังและก่อสร้างอยู่ในหลังคาเดียวกัน
ปัญหาที่เจอบ่อยที่สุดคือเจ้าของโครงการจ้างผู้ออกแบบรายหนึ่ง แล้วจ้างผู้รับเหมาอีกรายหนึ่ง พอหน้างานมีปัญหาก็โยนความรับผิดชอบไปมา การเลือกบริษัทรับสร้างโรงงานที่ทำงานครบวงจรตั้งแต่สำรวจทำเล ออกแบบผัง ยื่นขออนุญาต ไปจนถึงก่อสร้างและส่งมอบ จึงช่วยลดความเสี่ยงตรงนี้ได้มาก เพราะทีมเดียวกันรับผิดชอบทั้งความถูกต้องของแบบและความเป็นไปได้ในการก่อสร้างจริง
บริษัท วรพงษ์วิศวกรรม 1997 จำกัด ทำงานด้านรับเหมาก่อสร้างครบวงจรมากว่า 38 ปี ส่งมอบโครงการสำเร็จแล้วกว่า 100 โครงการ ประสบการณ์ระดับนี้หมายความว่าเราเคยเห็นแล้วว่าผังแบบไหนใช้งานจริงได้ดี และแบบไหนที่ดูดีบนกระดาษแต่สร้างปัญหาเมื่อเดินเครื่องจริง
สรุป
การวางผังโรงงาน ไม่ใช่งานเขียนแบบธรรมดา แต่เป็นการตัดสินใจเชิงกลยุทธ์ที่ส่งผลต่อต้นทุนการดำเนินงานไปอีกหลายสิบปี ผังที่ดีต้องตอบโจทย์ทั้งการไหลของวัสดุ ความปลอดภัย ข้อกฎหมาย และการเติบโตในอนาคตไปพร้อมกัน หากคุณกำลังวางแผนลงทุนโครงการใหม่ การคุยกับทีมวิศวกรที่มีประสบการณ์ตั้งแต่ขั้นตอนวางผัง คือการลงทุนที่ให้ผลตอบแทนคุ้มค่าที่สุด
ปรึกษาทีมวิศวกรของเราได้ฟรีบริษัท วรพงษ์วิศวกรรม 1997 จำกัด | Worapong Engineering 1997 โทร: 02-939-6461-2 | Fax: 02-939-6460 อีเมล: info@wel1997.com ที่อยู่: 168/3 ซอยพหลโยธิน 30 ถนนพหลโยธิน แขวงจันทรเกษม เขตจตุจักร กทม. 10900
คำถามที่พบบ่อยเกี่ยวกับการวางผังโรงงาน (FAQ)
ก่อนเริ่มโครงการจริง นักลงทุนส่วนใหญ่มักมีคำถามคล้าย ๆ กัน เราจึงสรุปคำตอบสั้น ๆ ไว้ให้ในส่วนนี้
การวางผังโรงงานต่างจากการออกแบบอาคารทั่วไปอย่างไร
การวางผังโรงงาน ต้องเริ่มจาก "กระบวนการผลิต" ก่อน แล้วจึงออกแบบอาคารมาครอบกระบวนการนั้น ต่างจากอาคารทั่วไปที่เริ่มจากรูปทรงและพื้นที่ใช้สอย หากทำกลับด้าน ปัญหาจะตามมาทันทีตอนติดตั้งเครื่องจักรจริง
ควรวางผังก่อนหรือหลังซื้อที่ดิน
ควรวางผังคร่าว ๆ ก่อนซื้อที่ดินเสมอ เพราะรูปร่างที่ดิน ความกว้างหน้าที่ดิน ทิศทางรถบรรทุกเข้าออก และข้อกำหนดผังเมือง มีผลโดยตรงว่าจะวาง factory layout ที่ต้องการได้หรือไม่
ผังที่ไม่ดีส่งผลเสียอะไรในระยะยาว
กิดคอขวดในสายการผลิต เสียเวลาและแรงงานไปกับการขนย้ายที่ไม่จำเป็น และเสี่ยงอุบัติเหตุสูงขึ้น งานวิจัยพบว่าการปรับผังให้เหมาะสมช่วยลดเวลาการผลิตและต้นทุนแรงงานได้ราว 14%
ค่าออกแบบผังรวมอยู่ในงานก่อสร้างหรือไม่
หากเลือกบริษัทรับสร้างโรงงานแบบครบวงจร งานสำรวจทำเล ออกแบบผัง เขียนแบบวิศวกรรม และยื่นขออนุญาต มักรวมอยู่ในขอบเขตงานเดียวกัน ช่วยคุมงบง่ายและไม่มีปัญหาโยนความรับผิดชอบระหว่างทีม
โรงงานเดิมปรับผังใหม่ได้ไหม
ได้ และมักคุ้มกว่าที่คิด เริ่มจากเก็บข้อมูลการไหลของวัสดุจริง แล้วจำลองผังทางเลือกเปรียบเทียบ หลายกรณีเพิ่มกำลังผลิตได้โดยไม่ต้องขยายอาคารเลย
Comments